Uitzicht op verbetering immuuntherapie

Uitzicht op verbetering immuuntherapie
vr, 17/08/2018 - 16:08
Door: jvklinken
0 reacties

Immuuntherapie staat te boek als een grote belofte in de strijd tegen kanker.  Tegen huidkanker en niercelkanker doet het vaak zijn werk, in minder mate  bij longkanker. Intussen lijkt veel erop te wijzen dat de therapie verder wordt verbeterd.

Bij longkanker worden successen geboekt, maar slechts bij één op de vijf patiënten. Internist-oncoloog Emile Voest van het Antoni van Leeuwenhoekziekenhuis (AVL) in dagblad Trouw: "We weten vooraf niet wie van die vijf dat is. En we weten ook niet waardoor het bij die vier anderen niet lukt."

Kanker is een geduchte tegenstander. In de jaren dat die ene cel is uitgegroeid tot een bedreigende tumor, heeft hij het afweersysteem om de tuin weten te leiden. Voest: "Hij is erin geslaagd onder de radar te blijven. En als hij door immuuncellen werd aangevallen, wisten sommige kankercellen met een list te ontsnappen." Hij noemt  kanker een survival of the smartest, waarbij de slimste -vaak de kanker- overleeft. "Met immuuntherapie proberen we de afweer te helpen. Soms lukt dat, vaak niet. Daar begrijpen we niet veel van. Wat er precies gebeurt tussen afweercel en kankercel, is voor ons nog een groot mysterie", zegt Voest.

Proces tussen afweercel en tumor precies te volgen

Voest publiceerde, samen met collega's van het AVL, in het gerenommeerde vakblad Cell een techniek waarmee ze die slag hopen te slaan. Ze zijn erin geslaagd immuuncellen uit het bloed van patiënten te halen en die te confronteren met een kankergezwel dat ze in een kweekbakje hadden opgekweekt. Dat kweken kon al met een melanoom, zegt mede-onderzoeker Krijn Dijkstra. "Maar bij andere tumoren lukte het niet." Totdat een aantal jaar geleden de groep van Hans Clevers van het Utrechtse Hubrechtlaboratorium daar wel in slaagde. 

Dat opende de weg om tumoren buiten de patiënt te onderzoeken en de effecten van medicijnen te testen. Voor immuuntherapie werden ze nog niet gebruikt. Maar nu dus wel. "Het mooie is dat we de interactie tussen tumor en afweercel precies kunnen volgen", zegt Dijkstra. "We kunnen zien welke immuuncellen de tumor activeert. Bedenk dat een mens over miljarden van die afweercellen beschikt. En ze hebben allemaal afweercapaciteit voor één vijand. Door ze in aanraking te brengen met de tumor zien we welke immuuncellen we moeten hebben. En kunnen we bestuderen hoe we ze kunnen helpen."

Tumor probeert aanval te blokkeren

Immuuntherapie klinkt heel modern maar het idee is al heel oud. Eind negentiende eeuw behandelde de Amerikaan William Coley kankerpatiënten met bacteriën. Die moesten een immuunreactie oproepen. Hij had er succes mee maar het idee raakte op de achtergrond door de ontdekking van röntgenstralen. Die vond men veel interessanter. In de jaren zestig, zeventig maakte de therapie een comeback, en tien jaar geleden was er een doorbraak mee bij de behandeling van melanomen. In Azië worden virussen ingezet om het afweersysteem te activeren. Cornelis Moerman kwam met het idee het afweersysteem in optimale staat te brengen door middel van gezonde voeding en supplementen. 

Inmiddels begint duidelijk te worden hoe de interactie tussen tumor en afweer verloopt. Het begint met een eiwit op de tumor dat de afweer herkent als lichaamsvreemd, zegt Dijkstra. "Daar klampt de immuuncel zich aan vast en dan wordt hij actief: hij gaat delen en maakt stoffen aan om de kankercel op te ruimen. De belangrijkste tegenaanval van de tumor is dat hij deze activatie probeert te blokkeren. Maar tumorcellen scheiden ook stoffen af die immuuncellen op afstand moeten houden. Of ze trekken andere immuuncellen aan die de afweer in de weg zitten."

Zo klinkt het overzichtelijk, vult Voest aan, maar het is een complex en tegelijk subtiel proces. "De kanker wil immers zo lang mogelijk onder de radar blijven. Patiënten zien de tumor vaak als een vreemd beest in hun lijf, maar 99,99 procent is lichaamseigen. Immers, hoe vreemder de tumor, des te eerder herkent de afweer hem als vijandig."

Patiënten blijven heel lang schoon

Met de nieuwe techniek hopen ze dat de kansen keren. "We vonden altijd wel immuuncellen in tumoren, maar die waren uitgeput of kreupel. Daar konden we niets meer mee. Nu hebben we een platform om het afweerproces heel gericht te volgen. En kunnen we per individuele patiënt bestuderen of een therapie zal aanslaan of niet, en wellicht zelfs wat we daaraan kunnen doen. Maar dan zijn we al gauw tien jaar verder."

Ze denken met immuuntherapie een krachtig wapen in handen te hebben. Dijkstra: "Akkoord, dat dachten we in het verleden vaker met nieuwe therapieën. Hoe goed ze ook waren, de kanker kwam heel vaak alsnog terug. Immuuntherapie lijkt soms toch anders. Als het werkt, is het niet alleen heel krachtig, maar blijven zelfs patiënten met uitgezaaide kanker heel lang na de behandeling schoon."

Voest: "Vroeger hadden we alleen chemotherapie of bestraling. En dan hoopten we er het beste van. Nu hebben we steeds meer technieken voor een behandeling die op de individuele patiënt is afgestemd. Ik denk niet dat er één heilige graal bestaat tegen kanker. Het is een heel vervelende tegenstander. Maar het net begint zich te sluiten."

Beeld: avl.nl