Arts en Leefstijl zet voedingsadviezen bij kanker op rijtje

De boodschap ‘gewoon gezond’ eten is ‘doorgaans niet effectief en bevredigend’, stelt de Vereniging Arts en Leefstijl. ‘Steeds meer mensen met en na kanker zien hun voeding als een mogelijkheid zelf bij te dragen aan een succesvol verloop van behandeling en herstel en willen daarin graag worden bevestigd en gesteund.’ Met twee nieuwe hoofdstukken voorziet het Compendium Leefstijl en Oncologie zorgprofessionals nu ook van advies over voeding en slaap.

Aan die bevestiging en steun ontbreekt het veelal. De schrijvers van het hoofdstuk voeren onderzoek aan over darmkankerpatiënten die tegengestelde adviezen kregen en onvoldoende begeleiding ervoeren. Van de Nederlandse oncologieverpleegkundigen beoordeelde – in 2019 – de helft hun kennis over voeding als onvoldoende. Voor de 67 procent van de mensen die bij opname niet ondervoed zijn, is er in de praktijk te weinig aandacht voor de rol van de voeding. Dat is een gemiste kans want bij mensen met kanker treden gunstige veranderingen in het eetpatroon vaker op als zij daar informatie over krijgen.

Overleving

Hoe groot die gemiste kans is in termen van overleving kan ook de Vereniging Arts en Leefstijl niet zeggen. ‘Door een gebrek aan gecontroleerde en grootschalige interventiestudies is er helaas beperkt bewijs voor specifieke aanbevelingen voor mensen na een kankerdiagnose om gezondheid te bevorderen en risico op terugkeer van ziekte waar mogelijk te beperken.’ Daarom zijn we aangewezen op observationeel onderzoek.

De vier auteurs van het hoofdstuk (onder wie hoogleraar Voeding en Ziekte aan de WUR, Ellen Kampman) noemen daar twee voorbeelden van. Met of na borstkanker zijn ‘sterke aanwijzingen’ dat een hoge consumptie van voedingsvezel (lees groenten, fruit, noten zaden, volle granen en peulvruchten) het ‘risico op overlijden aan alle oorzaken mogelijk verlaagt’. Naast het verhogen van de vezelinname luidt het advies gewichtstoename te voorkomen. Tenzij er sprake is van ondergewicht uiteraard.

‘Voor colorectale kanker suggereert het bewijs dat een fysiek actieve levenstijl, een dieet rijk aan volkorengranen en het vermijden van suikerhoudende dranken, de gezondheid en de algehele overleving kunnen verbeteren.’ Daarnaast wordt koffie genoemd als een drank waar mensen met deze vorm van kanker meer van zouden mogen drinken.

Specifieke voedingsmiddelen, ‘superfoods’, supplementen en diëten

Vanwege fyto-oestrogenen, onder andere isoflavonen, wordt soja in verband gebracht met een verlaagd risoco op terugkeer borstkanker en overlijden. Twee tot drie porties sojaproduct per dag achten de schrijvers veilig, maar grote hoeveelheden in de vorm van een supplement raden ze af. Gezondheidsclaims van superfoods ‘zijn meestal niet wetenschappelijk onderbouwd’. Antioxidanten en andere gunstige plantstoffen dienen niet uit ‘één specifiek product’ te komen maar uit een gevarieerde voeding.

Dit najaar verschijnt een apart hoofdstuk over supplementen. Vooruitlopend daarop komt alvast wel vitamine D voorbij als zinnig supplement ingeval bisfosfonaten worden voorschreven tegen botontkalking als gevolg van endocriene therapie bij borst- en prostaakkanker.

In zijn algemeenheid beoordelen de auteurs suppletie van vitaminen en mineralen als veilig zolang de dosering beperkt blijft tot maximaal 100 procent bovenop de aanbevolen dagelijkse hoeveelheid. Op indicatie kunnen hogere doseringen nodig zijn. Hoog gedoseerde preparaten rondom chemo- en radiotherapie wordt afgeraden. Voor advies over het gebruik van kruidensupplementen verwijst de tekst de lezer door naar dit overzicht.

De auteurs noemen het ‘traditionele mediterrane voedingspatroon’ – dat zich kenmerkt door volkorenproducten, groenten, fruit, peulvruchten, noten en gezonde vetten – als ‘voorbeeld van een eetpatroon’ dat de ‘kans op terugkeer van de ziekte’ vermindert.

Een ketogeen dieet (80 – 90% vet en 5 – 10% eiwitten en koolhydraten) brengt het lichaam in ketose. In die toestand die ontstaat als nagenoeg alle energie uit de omzetting van vetten komt. Of de anti-tumoreffecten uit dierstudies ook voor mensen gelden, konden klinische studies tot nu toe niet aantonen. Haalbaarheidsstudies lieten wel zien dat dit dieet op korte termijn veilig is. Op de langere termijn liggen voedingstekorten op de loer.

Kortdurend vasten blijft ondanks de annulering van een grote Nederlandse klinische studie in beeld als een methode om de effectiviteit van chemotherapie te vergroten. ‘Een recente systematische literatuur review van klinische studies suggereert dat vast haalbaar en acceptabel is voor mensen met kanker, mogelijk oncologische voordelen biedt en de kwaliteit van leven verbetert.’

Slaap

‘Mensen met kanker en slapeloosheid maken zich vaak zorgen dat de slapeloosheid hun ziektebeloop negatief beïnvloedt. Deze zorgen versterken de ernst van de slapeloosheid.’ Uiteraard is het zaak deze vicieuze cirkel te doorbreken. Daarbij helpt wellicht de wetenschap dat het onderzoek naar slaapproblemen en sterfte niet eenduidig is. ‘Een review en meta-analyse laat zien dat er geen insomnia symptomen zijn die verband houden met een verhoogd risico op kankergerelateerde sterfte.’

Verbetering van de slaaphygiëne en cognitieve gedragstherapie hebben de voorkeur. Zorgverleners zijn geneigd zijn slaapmedicatie voor te schrijven maar die term is misleidend, geven Nynke Rauwerda en Lieneke van Veelen, de schrijvers van dit hoofdstuk, te bedenken. ‘Deze middelen leiden namelijk niet tot echte slaap maar eerder tot een gevoel van slaperigheid of ontspanning. Daarbij gaan ze gepaard met bijwerkingen zoals sufheid, verminderde concentratie, verhoogd valrisico, psychische afhankelijkheid en afname va het zelfvertrouwen in eigen slaapvermogen.’

De twee nieuwe hoofdstukken van het ‘Compendium Leefstijl en Oncologie’ zijn via de webshop van Arts en Leefstijl gratis te bestellen. De twee eerste hoofdstukken zijn via de link in MMV’s eerdere berichtgeving te downloaden.

Foto door Mohamed Olwy: https://www.pexels.com/nl-nl/foto/verse-tuinsalade-wordt-buiten-geserveerd-36816029/