Suiker en antibiotica dubbele klap voor de darmflora

Als het even kan is het gebruik van antibiotica te vermijden. Maar soms kan het niet anders en dan komt het er op aan de gunstige darmbacteriën zo min mogelijk te verstoren. Uitgebreid voedingsonderzoek onder 173 mensen die stamceltransplantatie ondergingen wijst naar een eenvoudige tactiek: een suikervrij dieet. ‘Het kan geen kwaad de hoeveelheid suiker in je dieet te beperken en het is goed te doen.’

Over het bestaan van een relatie tussen het darmmicrobioom, het immuunsysteem en de stofwisseling bestaat geen twijfel. Die is onmiskenbaar aanwezig. Hoe de complexe verhoudingen precies in elkaar steken dat is een ander verhaal. Daar staat de wetenschap pas aan het begin. Met de moderne analysetechnieken komen astronomische hoeveelheden informatie beschikbaar, maar die geven niet automatisch uitsluitsel in het aloude vraagstuk van oorzaak en gevolg.

Is een afwijkend microbioom (mede)oorzaak van obesitas, autisme of Parkinson? Of is dit vooral het gevolg van obesitas, autisme of Parkinson? Idem dito met specifieke karakteristieken binnen het darmleven van duursporters. De enige manier om daar meer over te weten te komen, is door interventies te bestuderen die de samenstelling van de darmflora veranderen.

Een al wat ouder voorbeeld is de ‘poeptransplantatie’ waarbij mensen met colitis ulcerosa – ernstige chronische darmontsteking – geholpen waren met de darmbacteriën van gezonde donoren. Andere manieren om de samenstelling en de activiteit van de darmflora te beïnvloeden is door probiotica te slikken of door anders te eten. Tenslotte geldt ook voor darmmicrobioom: je bent wat je eet.

Vezels

Gezonde voeding is niet alleen gezond door de directe invloed van vitaminen, mineralen en de talloze plantstoffen die deze ons lichaam levert. Steeds dieper dringt het besef door dat de indirecte invloed ervan, via het darmmicrobioom, misschien wel net zo belangrijk is. De opkomst van immuuntherapie had als onvoorzien gevolg dat dit thema hoog op de onderzoeksagenda kwam te staan.

Bij analyse van het darmmicrobioom van patiënten die immuuntherapie ondergingen viel het namelijk op dat sommige bacteriegroepen gelinkt waren aan betere behandeluitkomsten. Kenmerk van de betreffende micro-organismen was dat ze zich bij voorkeur voeden met plantaardige vezels. Of met de stofwisselingsproducten van bacteriën die van voedingsvezel leven. Werden vervolgens de voedingsgewoonten van desbetreffende patiënten in kaart gebracht, bleek dat zij inderdaad meer peulvruchten, volle granen, noten, zaden, groenten en fruit consumeerden.

Deze observaties gelden in de wetenschap niet als hard bewijs voor een oorzakelijk verband tussen voeding, microbioom en uitkomsten van immuuntherapie. Natuurlijk doet iedereen er verstandig aan zo gezond mogelijk te eten, zeker rondom ingrijpende medische behandelingen. Baat het niet, schaden doet het in elk geval niet. Maar om te mogen claimen dat het de kans op gunstiger behandeluitkomsten – en daarmee op een langere overleving – doet toenemen is meer nodig. Namelijk klinische studies die de effectiviteit van een dergelijk dieet vergelijken in twee gelijkwaardige patiëntengroepen.

Dit voorjaar verschenen de resultaten van zo’n interventiestudie. De helft van de patiënten kreeg zo veel minimaal bewerkte plantaardige voeding te eten dat ze ongeveer twee keer zo veel vezels consumeerden dan de huidige richtlijnen van de American Cancer Society aanbevelen. Dat resulteerde in duidelijke veranderingen in hun darmmicrobioom en in betere behandelresultaten. Zo veel beter dat dit ook tot uitdrukking kwam in een langere ziektevrije overleving; al was het aantal studiedeelnemers te klein om daar definitieve uitspraken over te kunnen doen.

Vezels zijn complexe koolhydraten. Nu vestigt nieuw Amerikaans onderzoek aandacht op de rol eenvoudige koolhydraten in de oncologische praktijk. De consumptie van suiker (sucrose) door patiënten die stamceltherapie ondergingen – en daarom antibiotica kregen – samen te gaan met ongunstige veranderingen in hun darmmicrobioom.

Suiker

‘Bovendien’, schrijven de onderzoekers in Nature, ‘voorspelde de duur van de blootstelling aan antibiotica het overlijdensrisico in de patiëntengroep die een suikerrijk dieet consumeerde.’ Waarbij ze aantekenen dat het hogere overlijdensrisico mede veroorzaakt kan zijn door de lagere voedselinname in deze groep.

Wat dankzij de analyse van de bijna tienduizend maaltijden en duizend ontlastingsmonsters wel als een paal boven water staat, is dat alleen de hoeveelheid toegevoegde suikers – en niet fruit – gepaard ging met een afname van gunstige darmbacteriën en een toename van ongunstige bacteriën, in dit geval Enterococcus.

Experimenten met muizen bevestigden de hypothese die deze waarneming oproept, namelijk dat suiker en antibiotica samen een grotere verstoring van het darmmicrobioom opleveren dan elk apart van elkaar.

‘Dit is consistent met andere experimenten die rapporteren dat eenvoudige koolhydraten dysbiose (ontregeling van darmmicrobioom) kan uitlokken en colitis of metabole ziekte kan verergeren. En het breidt de voeding-gerelateerde determinanten van door antibiotica veroorzaakte verstoringen van het microbioom uit, voorbij de grondig beschreven rol van voedingsvezel.’

In de oncologische praktijk gelden zoetigheid en gesuikerde energiedrankjes nog altijd als een probaat middel om patiënten aan hun calorieën te helpen. Ook omdat chemotherapie vaak een funeste uitwerking op de eetlust heeft. Stamceltransplantatie is een bijzonder intensieve behandeling tegen bloedkankers, waarbij de bestaande stamcellen met chemotherapie worden uitgeroeid. Omdat hiermee ook de immuuncellen verdwijnen die infecties moeten bestrijden, krijgen patiënten vaak al uit voorzorg sterke antibiotica.

Nu is suiker geïdentificeerd als een, in principe vermijdbare, factor die de verstoring van het microbioom door antibiotica versterkt. ‘In de context van stamceltransplantatie zijn patiëntenstudies nodig om te testen om aanpassing van de voeding de klinische uitkomsten verbetert’, pleiten de van diverse gerenommeerde kankercentra wetenschappers.

‘Ruimer gezien zou het beperken van de suikerconsumptie tijdens een antibioticakuur de beschadiging van het microbioom kunnen beperken.’

Voeding als medicijn

Marcel van den Brink is president van City of Hope Los Angeles en hoofd onderzoek van deze non-profit organisatie voor onderzoek naar en de handeling van kanker. Hij is een van corresponderende auteurs van de studie en voortrekker van het concept voeding als medicijn. Voor kankerpatiënten betekenen de studieresultaten een bekrachtiging van dieet als een sterke invloed op het microbioom en als een van de meest praktische manieren waarop ziekenhuizen het herstel van behandelingen kunnen ondersteunen, vertelt hij op de website van zijn intituut.

‘Veel van het eten en drinken dat wij patiënten in het ziekenhuis aanmoedigen te consumeren – zoals nutridrinks, smoothies en sportdranken – bevatten veel suiker. Dat is iets dat we nodig moeten evalueren in het geval dat er antibiotica worden voorgeschreven.’

Wat raadt Van den Brink mensen aan die een antibioticakuur voorgeschreven krijgen? ‘Het is voorbarig iedereen te adviseren suiker te mijden. Aan de andere kant hebben we ook geen sterk bewijs dat probiotica helpt bij het beschermen of herstellen van het microbioom en toch kiezen veel mensen er voor ze te nemen. Het kan geen kwaad de hoeveelheid suiker in je dieet te beperken en het is goed te doen.’

Beeld: OpenAI