Gezond plantaardig verlaagt bloeddruk; ook veilig bij bloeddrukverlagers

Deelnemers aan een voeding-is-medicijnprogramma verlaagden hun bloeddruk en hun gewicht. Dat effect was sterker bij een langere deelname. Het bloeddrukverlagende effect van groenten en fruit is onder meer te danken aan het hoge aandeel kalium. De voorlopige resultaten van een andere studie laten zien dat kaliumrijke voeding geen probleem vormt in combinatie met bloeddrukverlagende medicijnen die het kaliumniveau verhogen.

In het noordoosten van Boston (VS) runt het aan Harvard verbonden Massachusetts General Hospital een wijkgezondheidscentrum. Onderdeel van dit gezondheidscentrum is een voedselbank. Sinds december 2019 loopt daar een Food is Medicine-programma, waarbij mensen met een laag inkomen van gezonde plantaardige voeding worden voorzien. Wekelijks krijgen de deelnemers voldoende mee om zichzelf en hun gezin de hele week te voeden.

Een kleine vierhonderd mensen deden tot april vorig jaar aan het programma mee en ruim de helft van hen kwam minimaal 26 keer zijn of haar pakket ophalen. Exclusief de kinderen en deelnemers van wie onvoldoende medische gegevens beschikbaar waren, bleven er 68 volwassenen over om het langetermijneffect van deelname te evalueren. De resultaten daarvan zijn na te lezen in Preventing Chronic Disease, een uitgave van CDC (Centers for Disease Control and Prevention).

Belangrijkste uitkomst wat de auteurs betreft is dat de positieve effecten toenemen met de hoeveelheid opgehaalde pakketten. ‘We zagen verbetering in verschillende markers voor de metabole gezondheid van hart- en bloedvaten en de nieren. In een dosisafhankelijk manier nam de diastolische bloeddruk af, het gewicht en de BMI.’

Elke honderd ontvangen voedselpakketten was geassocieerd met een afname van gemiddeld 3,21 punten onderdruk (diastolisch), ongeveer tweeënhalve kilo lichaamsgewicht en een punt lagere BMI. Lieten de onderzoekers de statistiek los op de deelnemers die bij aanvang een verhoogde bloeddruk hadden (hoger dan 130/80) was het effect groter.

In dat geval ging eenzelfde hoeveelheid voedselpakketten samen met bijna 6 punten daling van de bovendruk (systolisch) en een ruim 6 punten daling van diastolische (onder) druk. Achter deze gemiddelden gingen forse onderlinge verschillen schuil. Bij de bovendruk ging het om dalingen tussen 10,1 en 1,6 punten, bij de onderdruk was de spreiding 9,3 tot 3,3 punten voor elke honderd pakketten.

Willen initiatieven als deze effect sorteren, stellen de onderzoekers, dan moet de aandacht op de lange termijn gericht zijn. ‘Deze studie valt op door de veranderingen die zich over een periode van bijna drie jaar voordeden. Dit is een indicatie dat voeding-is-medicijn-interventies wellicht langer dan weken of maanden moet duren om duurzame, klinisch relevante resultaten te hebben.’

Effect op korte termijn: zo gewonnen, zo geronnen

Toch hebben ook kortere studies hun nut. Zo vraagt de American Heart Association aandacht voor een nieuwe analyse van twee interventiestudies met waarvan de resultaten sinds dit voorjaar bekend zijn. Ook hier ging hem om inwoners van Boston met weinig geld en een slechte toegang tot gezonde voeding, 356 mannen en vrouwen met een gemiddelde leeftijd van 53 jaar. Allebei te studies vergeleken het effect van aan huis afgeleverde boodschappen met een maandelijkse toelage van 500 dollar om zelf boodschappen te kopen.  

De bloeddruk van de deelnemers was voor verbetering vatbaar: de onderdruk lag tussen 80 en 100 en de bovendruk tussen 120 en 150 punten. In het ene onderzoek gebruikten de deelnemers geen medicinale bloeddrukverlagers, in het andere onderzoek wel. Na drie maanden was helder dat het aan huis afleveren van gezonde voedingsmiddelen, in combinatie met dieetadvies, duidelijk meer effect op  de bloeddruk had dan alleen het wegnemen van de financiële drempel.

Gemiddeld daalde de bovendruk in de medicijnvrije GoFresh-studie met 5,7 punten in de boodschappengroep, tegen 2,3 punten in de geldgroep. De onderdruk nam in de boodschappengroep met gemiddeld 2,4 punten af. Daarbij daalde het LDL-cholesterol met 8 mg/dl en plaste de boodschappengroep in een dag ruim een halve gram minder zout uit. Zes maanden na beëindiging van het eetonderzoek was de bloeddruk weer terug op het oude niveau.

In GoFreshRx, de medicijnstudie, waren de resultaten ongeveer gelijk. De gemiddelde daling van de bovendruk in de boodschappengroep viel een punt hoger uit, de daling van de onderdruk iets kleiner. Drie maanden na afloop van de studie was het grootste deel van de winst teniet gedaan.

Kalium

Voor de regulatie van de bloeddruk is onder meer een juiste verhouding tussen zout (natrium) en kalium van belang. De voedselpakketten in de GoFresh-studies waren samengesteld volgens de richtlijnen van DASH. Dat staat voor Dietery Approaches te Stop Hypertension, een voedingswijze die specifiek gericht is op het verlagen van de bloeddruk.

In grote lijnen komt het DASH-dieet overeen met Schijf van Vijf. Verschillen zitten in vruchtensap, vlees, gevogelte, vis en noten. Vruchtensap staat niet in de Schijf en van de rest adviseert de Nederlandse richtlijn voor gezonde voeding beperkter hoeveelheden. Dat je hier volgens DASH juist meer van moet eten heeft onder meer te maken met grotere hoeveelheden magnesium en kalium die dit oplevert.

Samen met een beperking van de hoeveelheid zout – tot maximaal 6 gram per dag – zorgt dat voor een gunstiger verhouding tussen kalium en natrium. Idealiter is deze verhouding 2 op 1. Zo waren de voedselpakketten van de proefpersonen zo samengesteld dat ze dagelijks 4,7 gram kalium consumeerden; zes gram zout bevat 2,4 gram natrium.

In theorie zou een hoge kaliuminname uit voeding in conflict kunnen komen met bloeddrukverlagende medicatie die de hoeveelheid kalium in het bloed doen toenemen. Teveel kalium in het bloed – hyperkaliëmie – kan het hartritme verstoren. Daarom keken onderzoekers Beth Isreal Deaconess Medical Center in Boston wat het kaliumrijke DASH-dieet deed met de kaliumwaarden.  

Uit de voorlopige resultaten blijkt dat de combinatie met ACE-remmers, ARB-blokkers kalium-sparende plaspillen en bètablokkers en ook NSAIDs de hoeveelheid kalium in het bloed van de proefpersonen niet veranderde. Daarmee is het laatste woord nog niet gezegd. Want enigszins redelijk functionerende nieren zijn goed in staat overtollig zout en kalium uit het bloed te filteren. Een beperking van de studie is dat daar geen mensen aan deelnamen met ‘stadium 4 of stadium 5 nierziekte of met bij aanvang verhoogde kaliumniveaus’. Of een hoge inname van kalium ook hier probleemloos is, moet nader onderzoek uitwijzen.

Beeld: Rawpixel