Hoewel nog altijd zeldzaam, komt kanker steeds vaker voor bij mensen die jonger dan vijftig zijn. De risicofactoren achter die toename zijn grotendeels dezelfde als die bij oudere mensen: voeding, beweging en roken. Spaanse wetenschappers volgden de ‘epigenetische vingerafdrukken’ van darmkankertumoren. Ze kwamen uit bij een specifiek landbouwgif. En kun je longkanker krijgen van gezonde voeding?
Kort gezegd is epigenetica het systeem dat genen in- en uitschakelt, zonder het onderliggende DNA te veranderen. Een manier waarop dat gebeurt is DNA-methylering; kleine chemische merktekens op het DNA. José A Seoane van het in het Barcelona gevestigde Vall d’Hebron Institute of Oncology gebruikt op de website van zijn werkgever de metafoor van een boek met post-it memo’s.
‘Als we ons het genoom voorstellen als een boek, dan zijn de epigenetische merktekens de post-its. Ze veranderen de tekst niet, maar ze geven aan welke hoofdstukken gelezen en welke overgeslagen moeten worden. Deze post-its kunnen worden aangebracht of verwijderd, afhankelijk van de omgeving en de leefstijl – dieet, stress, of blootstelling aan gifstoffen. En dat is van invloed hoe hetzelfde boek door de tijd geïnterpreteerd wordt.’
Aan de hand van de patronen in deze DNA-methylering stelden de Spaanse wetenschappers epigenetische risicoscores samen van de verschillende elementen uit het exposoom – het geheel van leefstijl- en omgevingsfactoren.
Epigenetische vingerafdrukken
Hoe gaat dat in z’n werk? De Spaanse wetenschappers gebruikten bestaande studies met mensen waarvan bekend was aan welke factoren ze waren blootgesteld. Als een blootstelling – bijvoorbeeld roken of contact met pesticiden – samenging met gelijksoortige veranderingen in de methylering op specifieke plekken in het genoom van grote groepen mensen, dan noemden ze dat een epigenetische handtekening.
Uit deze datasets bouwden ze een model met risicoscores. Een soort formule die zegt: deze vingerafdruk lijkt op dat van een persoon die is blootgesteld aan, bijvoorbeeld, pesticiden. Deze risicoscores pasten de onderzoekers toe op tumorweefsel van mensen bij wie voor het vijftigste jaar kanker werd vastgesteld en bij mensen bij dat pas na hun zeventigste gebeurde.
Picloram
De vergelijkingen tussen vroege en laat optredende darmkanker bevestigen eerder geïdentificeerde risicofactoren, waaronder dieet en roken. Nieuw is de relatie met bestrijdingsmiddelen, in het bijzonder het herbicide Picloram. Deze was er alleen bij de vroeg optredende darmkankers. Het middel is sinds het midden van de jaren zestig in gebruik, wat betekent dat mensen met laat optredende darmkanker er in hun jeugd niet mee geconfronteerd zijn.
‘Picloram’s werking als herbicide’ schrijven de onderzoekers in Nature Medicine, ‘berust op het vermogen de groeihormonen van de plant xx na te bootsen en tegelijk de enzymen te blokkeren die deze hormonen afbreken. Daardoor verstoort Picloram de normale groei. Het veroorzaakt abnormale stimulatie en rijping van weefsels. Dat leidt tot groeionderbreking, het verwelken van wortels en uiteindelijk de dood.’
Hoe funest dit ook is voor planten, gezondheidsrisico’s voor mensen zijn vooralsnog niet aangetoond. Sommige van de andere bestrijdingsmiddelen die de analyse van de Spanjaarden met vroege darmkanker associeerde (glyphosaat, esfenvaleraat, nicosulforon en atrazine) staan wel onder verdenking. Zo categoriseert het IARC (International Agengy for Research on Caner) glyfosaat als ‘waarschijnlijk kankerverwekkend’ en is het gebruik van atrazine sinds 2004 in de EU verboden. In de VS behoort atrazine nog tot de meest gebruikte herbiciden, maar nieuwe studies toonden verschillend biologische mechanismen die het aannemelijk maken dat het middel kanker in mensen kan veroorzaken.
Van picloram is bekend dat het in de voedselketen terecht komt. Het is onder meer in graan en vleesproducten aangetoond. Maar mechanistische studies die de link met darmkanker ondersteunen ontbreken. ‘Wij benadrukken de noodzaak voor langlopend en experimenteel onderzoek’, schrijven de onderzoekers.
De onderzoekers willen weten of de epigenetische veranderingen door picloram ongedaan te maken zijn, of het echt kanker veroorzaakt en hoeveel blootstelling nodig is om risico te geven. ‘Wij geloven dat dit kritische volgende stappen in het ontrafelen van de epidemie van vroeg optredende darmkanker.’
Commentaar vanuit het Dana Farber Cancer Center
In een commentaar tonen kankeronderzoekers van Harvard’s Dana Farber Cancer Center zich optimistisch over de geavanceerde technologie die de Spanjaarden gebruikten. Hoewel epigenetische studies naar associaties tussen milieuverontreinigingen en de opkomst van darmkanker onder jongere volwassenen met voorzichtigheid te interpreteren zijn.
‘Er is iets in ons milieu dat waarschijnlijk bijdraagt aan de vroege ontwikkeling van darmkanker en we hebben nu innovatieve gereedschappen en technologieën die ons in staat stellen dit op een nieuwe manier te bestuderen’, zegt Kimmie Ng, directeur van Dana Farbers Young-Onset Colorectal Cancer Center. ‘Maar voor de conclusie dat iets een risicofactor is, hebben bewijs van causaliteit nodig en een biologisch mechanisme.’
Behalve dat voorbehoud wijst Kimmie Ng er op dat de data over het pesticidengebruik steunt op zelfrapportage en dat het uitsluitend om mannen van Europese afkomst ging. Tot slot is het moeilijk om de blootstelling aan pesticiden te meten. Zoals het tijdstip, de duur en hoe deze blootstelling zich verhoudt tot de waargenomen epigenetische vingerafdrukken.
‘Veel blijft onbekend over of en hoe picloram feitelijk vroege darmkanker veroorzaakt’, vult hematoloog/oncoloogDavid Lee aan. ‘We zijn nog ver verwijderd van de bevestiging dat dit een risicofactor is. Maar de gekozen aanpak vind ik vernieuwend en interessant.’
Longkanker en bestrijdingsmiddelen
Na deze bedenkingen laat het zich raden wat de deskundigen van Dana Farber zouden zeggen over de waarneming dat op jonge leeftijd optredende longkanker samengaat met een gezonder eetpatroon.
Onderzoekers van Keck School of Medicine van de University of Southern California presenteerden dit opmerkelijke feit onlangs tijdens het jaarlijkse congres van de American Association for Cancer Research. Ze analyseerden de voedingsgewoonten van 166 jonge (jonger dan 50 jaar) longkankerpatiënten, waarvan meer dan tachtig vrouw was en nooit gerookt had.
Gemeten naar de Healthy Eating Index aten ze een stuk gezonder dan het Amerikaanse gemiddelde. Juist de voeding waar zij hun punten mee scoorden, behoren volgens de informatie van de onderzoekers tot de categorieën waar de meeste residuen van landbouwgif op de vinden zijn: groenten, fruit en volle granen.
Meer dan een associatie hebben de Californiërs nog niet aangetoond. Maar de toename van longkanker in jonge vrouwen zonder een geschiedenis van tabaksgebruik verdient meer onderzoek, zegt onderzoeksleider Jorge Nieva op de website van Keck Medicine. ‘Dit werk is een noodzakelijke stap naar het identificeren van veranderbare milieufactoren die zouden kunnen bijdragen aan het ontstaan van longkanker bij jonge volwassenen. We hopen dat deze inzichten richting kunnen geven aan zowel publieke gezondheidsvoorlichting als aan nader onderzoek naar de preventie van longkanker.’
Lees ook: Frisdrank verdubbelt kans op vroege darmkanker
Foto Brian Robert Marshall Wikimedia
MMV maakt wekelijks een selectie uit het nieuws over voeding en leefstijl in relatie tot kanker en andere medische condities.
Inschrijven nieuwsbrief
