De functie van de hersenen is gericht op overleving. Niet op geluk. Daarom levert veel van wat er zich onder de hersenpan afspeelt ons weinig plezier op, stelt klinisch psycholoog Charlie Heriot-Maitland. Zijn deskundigheid ligt bij de ernstiger psychische klachten, maar is ook bruikbaar in de omgang met de alledaagse vormen van ongeluk.
Heriot-Maitland werkt met de Compassie gefocuste therapie (CFT). Een systeem dat gebruik maakt van gedragstherapie, neurowetenschap, ontwikkelings-, sociale, en evolutionaire psychologie. Bij die evolutionaire oorsprong van het menselijke gedrag, begint ook het binnenkort te verschijnen boek dat Heriot-Maitland schreef.
‘Ons brein is een overlevingsmachine’, zegt hij op de website van zijn uitgever. ‘Het is niet geprogrammeerd om ons geluk en welbevinden te optimaliseren, maar om ons in leven te houden. Het heeft het nodig dat we in een voorspelbare wereld bestaan. Het houdt niet van verrassingen. Het wil voorkomen dat we gevangen worden terwijl we niet op onze hoede zijn.’ Met hersenen die zijn aangelegd om overal gevaar te zien, mag je de gekste dingen verwachten.
Explosieven Opruimingsdienst
Soms geeft onze geest bijvoorbeeld de voorkeur aan een vertekende versie van de realiteit boven de ‘correcte’ versie. Dat hoeft niet zo ver te gaan als het horen van stemmen die er niet zijn of klinisch vastgestelde psychose – de expertise van Heriot-Maitland; maar het principe is min of meer hetzelfde. In zijn boek gebruikt de psycholoog de metafoor van de gecontroleerde explosie.
Zoals de Explosieven Opruimingsdienst Defensie (EOD) gevaarlijke bommen onschadelijk maakt door deze op een veilige plek gecontroleerd tot ontploffing te brengen, zo creëert ons brein een probleem om grotere problemen te voorkomen. Onze interne EOD deelt Heriot-Maitland op in drie afdelingen.
Afdeling Zelfsabotage: procrastinatie, perfectionisme en pessimisme
Procrastinatie (uitstelgedrag), perfectionisme en pessimisme zijn de meest voorkomende vormen van zelfsabotage. Procrastinatie legt een bom onder onze plannen door de geest richting afleidingen, verleidingen en chaos te bewegen. Perfectionisme doet dat door onmogelijke regels en eisen te stellen die onhaalbaar zijn. En pessimisme helpt ook niet mee om energiek een nieuwe uitdaging aan te gaan. Waarom zouden we (we, want iedereen is er in meer of mindere mate mee behept) dat doen?
Volgens Heriot-Maitland veroorzaakt ons brein een schade om een grotere schade te voorkomen. Het plan waar we door uitstelgedrag, onmogelijke eisen en pessimisme over de goede afloop niet eens aan beginnen, kan in elk geval niet meer in een complete mislukking ontaarden. Of in afwijzing.
‘Blootgesteld staan aan dreigingen en gevaren is al erg genoeg, maar de meest kwetsbare toestand voor ons mensen is blootgesteld staan aan onvoorspelbare bedreigingen. Ons brein kan dit niet toestaan en zal ingrijpen om ons meer gecontroleerde, voorspelbaarder versies van dreiging te geven.’
Afdeling Zelfkritiek
Kritiek krijgen is voor niemand een onverdeeld prettige ervaring. Maar het scheelt van wie de kritiek komt en vooral of het opbouwende kritiek betreft. Dat is ook bij zelfkritiek het geval. Sommige leden van de afdeling richten zich op fouten en op zaken die beter kunnen. Zij willen dat we het beter doen. Terwijl andere leden meer de kant op gaan van zelfhaat. Zij lijken ons te willen aanvallen en beschadigen.
Met zelfkritiek probeert de geest een gevoel van zeggenschap en controle te creëren. Daarbij kaapt het deel van het brein dat op gevaar reageert, de hogere cognitieve functies zoals verbeelding en redenatievermogen, legt Heriot-Maitland uit. ‘Het dreigingssysteem gebruikt deze cognitieve functies. Dat verklaart waarom, als we angst ervaren, onze verbeelding onmiddellijk overspoeld kan raken met angst-gerelateerde voorspellende scenario’s.’
Afdeling Zelfbeschadiging
Van onze interne EOD veroorzaken de leden van de afdeling Zelfbeschadiging het type van gecontroleerde explosies die fysieke schade tot gevolg hebben. Heriot-Maitland betoogt dat zelfs ernstige vormen van verslavingen, eetstoornissen en automutilatie nog steeds de functie kunnen hebben om tegen ernstiger bedreigingen te beschermen. Vaak zullen dit soort zelfbeschadigende neigingen niet de intensiteit bereiken waarbij professionele psychiatrische bijstand geboden is.
In veruit de meeste gevallen blijven de acties van de afdeling Zelfbeschadiging binnen de maatschappelijk geaccepteerde perken. Nagelbijten is bijvoorbeeld geen grond voor een gedwongen opname – maar kan wel lelijke ontstekingen tot gevolg hebben. Extreem eetgedrag kan de gezondheid op verschillende manieren schaden. En hoewel sporten in principe gezond is, wil je de sporters de kost niet geven die regelrecht ongezond bezig zijn. Ontelbare blessures zijn te voorkomen door opkomende pijntjes tijdig serieus te nemen. Opkomende pijntjes zijn tenslotte een duidelijk signaal dat de belasting die de sporter zichzelf oplegt – of op laat leggen – te groot is.
Met zelfcompassie uit de vicieuze cirkel klimmen
Een van de problemen van zelfsabotage is dat het een zichzelf vervullende profetie wordt. Heriot-Maitland: ‘Als we menen ergens niet goed in te zijn, doen we misschien niet ons best. Dan presteren we uiteindelijk slechter dan wanneer we een andere voorspelling hadden gedaan. Of als we denken dat iemand ons niet mag en we die persoon ontlopen. Dan kan onze angst voor afwijzing het creëren van een relatie in de weg hebben gestaan.’
Simpelweg de explosies van onze EOD onderdrukken is zelden een succesvolle strategie. Herkenning en erkenning van hoe onze EOD te werk gaat is een noodzakelijk begin. ‘De EOD is niet onze vijand. Ze beschermt iets groots, iets dat gewond is of pijn heeft. In veel gevallen is het verbonden met moeilijke ervaringen.’ Daar zijn geen snelle oplossingen voor, benadrukt de psycholoog.
Compassie gefocuste therapie draait om het verwerken van de onderliggende emotionele pijn en het vinden van zachtaardiger oplossingen dan de methoden van de EOD. Bij deze verwerking is het zoeken naar ‘veiligheid rondom de gevreesde situaties en gevoelens. Rouwend om het gemis van een basisbehoefte die in die situatie onvervuld bleef.’ Uiteindelijk is de weg uit de vicieuze cirkel het verlaten van de gebaande hersenpaden van nog meer zelfkritiek.
Dat kan door, met gebruikmaking van de flexibiliteit die het brein van nature bezit – nieuwe, minder schadelijke gewoonten aan te leren. Een bewuste keuze om eerst het gedrag te leren herkennen en begrijpen is volgens Hariot-Maitland echter een voorwaarde. ‘Het is geen kinnesinne deze compassievolle motieven in dit proces te verankeren. Het kost tijd, inzet en doelbewustheid.’
‘We willen dit gedrag niet bevechten. Maar we willen er ook niet aan toegeven en het ons leven laten controlleren, dicteren en saboteren. We hebben hier keuzes.’
Procrastinatie light, 3 tips
‘Waarom uitstellers niet per se lui zijn’, is een podcast van de Universiteit van Nederland waarin neurowetenschapper Jos van den Hurk (Maastricht University) zijn licht laat schijnen over het fenomeen procrastinatie. Trauma’s of andere onderliggende emotionele pijn komen in de twaalf minuten niet aan de orde. Wel een evolutionaire oorzaak van de uitstelreflex en drie tips om je brein te slim af te zijn.
‘Ik vind uitstellen niets met luiheid te maken hebben. Het is pure, diepgewortelde breinlogica’, zegt Van den Hurk die uitlegt dat ons brein uit twee netwerken bestaat die makkelijk met elkaar in conflict kunnen raken. Het oudste netwerk waarin het beloningssysteem huist en de later ontstane prefrontale kwab die goed is in plannen maken en redeneren.
Het oude netwerk houd zich bezig met zaken die met de overleving te maken hebben, primaire behoeften. ‘Het zorgt ervoor dat we geen energie gaan steken in dingen die niet concreet wat opleveren. Dat was 100.000 jaar geleden ontzettend belangrijk. Energieverspilling was gewoon een groot risico op de savanne, want je wist niet wanneer er weer eten zou zijn om je energievoorraad aan te vullen.’
Een mooi systeem voor op de savanne maar slecht geschikt voor 2026 waarin we vooruit moeten werken om over een dag, een maand of pas over jaren bepaalde doelen te bereiken. Doelen die nastrevenswaardig zijn, maar op de korte termijn geen beloning opleveren. Welke ‘brain hacks’ kunnen volgens de neurowetenschapper helpen?
In elk geval niet boos worden en je zelf veroordelen, ‘maar wees een beetje lief voor jezelf’, raadt ook Van den Hurk aan. Accepteer het ingebakken conflict en – tip 1 – houd je savannesysteem voor dat je alleen maar vijf minuten aan de gang gaat. Dat is te behappen. ‘En als dat motortje eenmaal draait dan zul vaak merken dat het daarna veel gemakkelijker gaat.’
Tip 2: deel een grote taak op in een heleboel kleinere brokken met een deadline erop. Dat is concreet en levert een gevoel van beloning op, elke keer als er een deeltaak klaar is. Tip 3: zoek een ‘partner in crime’, iemand die jou verantwoordelijk gaat houden. ‘Dan komt jouw brein minder snel met smoezen op de proppen. ‘Je kunt je brein een beetje voor de gek houden en veel meer presteren dan je altijd had gedacht.’
Beeld: Wikimedia Commons
MMV maakt wekelijks een selectie uit het nieuws over voeding en leefstijl in relatie tot kanker en andere medische condities.
Inschrijven nieuwsbrief
