Haverkuur verlaagt cholesterol al na twee dagen

Van bètaglucanen, onder andere aanwezig in haver, mag officieel geclaimd worden dat ze ‘bijdragen aan de instandhouding van normale cholesterolgehalten in het bloed’ en ‘tot de vermindering van de bloedglucosestijging na de maaltijd’. Maar eetonderzoek onder Duitse mannen en vrouwen met metabool syndroom belooft veel meer dan dat. Een korte haverkuur verlaagde het cholesterol duidelijk. En dat effect hield langdurig aan.

De inspiratie voor de haverkuur komt uit de grijze geschiedenis van de leefstijlgeneeskunde. ‘De positieve effecten van haver op het glucosemetabolisme werden voor het eerst beschreven door Carl von Noorden’, schrijven onderzoekers van onder meer het Instituut voor Voeding en Voedingswetenschap, Voeding en Microbiota van de Universiteit van Bonn, in Nature Communications. Von Noorden ‘was een Duitse diabetoloog die aan het begin van de twintigste eeuw een speciale haverkuur ontwikkelde voor de behandeling van diabetes.’

Hoe de kuur van Von Noorden er destijds precies heeft uitgezien, is online niet zomaar na te gaan. De variant die de Duitse onderzoekers uittestten, noemen ze zelf een vereenvoudigde versie. De kern: over een periode van twee dagen drie maal daags een maaltijd consumeren die bestaat uit honderd gram in water gekookte geplette havervlokken. Naar behoefte aangevuld met groenten en fruit. Aangezien de energie uit de haver bij elkaar niet veel meer dan 1.100 calorieën oplevert, komt dat neer op een serieuze calorierestrictie.

Metabool syndroom

Te meer daar de 64 proefpersonen in deze studie met een gemiddelde BMI van 32 flink overgewicht hadden. Daarnaast hadden ze nagenoeg allemaal een verhoogde bloeddruk (97 procent van hen) en een verstoorde bloedsuikerstofwisseling (76 procent) en/of te hoge bloedvetten (59 procent). Daarmee voldeden alle mannen en vrouwen aan de criteria voor metabool syndroom, een toestand die een verhoogt risico geeft voor diabetes, hart- en vaatziekten en verschillende soorten kanker.

De deelnemers werden door het lot in vier gelijkwaardige groepen verdeeld. Een interventiegroep voor de haverkuur, een interventiegroep die zestig dagen lang zo bleef eten als altijd, maar in die tijd steeds een van hun dagelijkse maaltijden verving door 80 gram havervlokken. Daarnaast stonden twee controlegroepen. De controlegroep naast de haverkuur at ook twee dagen minder calorieën en geen haver. Ook de mensen van de haverkuur zorgen ervoor dat ze de daaropvolgende twee maanden geen haver meer aten.

Cholesterol

Dat haver het cholesterol kan verlagen is niet nieuw, zoals ook de Voedingsmiddelenlijst meldt. Haver behoort tot de selecte groep voedingsmiddelen op de lijst met door de EU toegestane gezondheidsclaims. Dat wil zeggen, de vezels die er zitten: ‘Bètaglucanen dragen bij aan de instandhouding van normale cholesterolgehalten in het bloed.’ Van dezelfde vezel mag gezegd worden dat ze ‘onderdeel zijn van een bijdrage tot de vermindering van de bloedglucosestijging na de maaltijd’. Van haver zelf (‘haverkorrelvezels’) mag alleen geclaimd worden dat het bijdraagt ‘tot een vergroting van de fecale bulk’, oftewel van het poepvolume.

Bij het bepalen van het benodigde aantal proefpersonen om statistisch voldoende sterk te staan, baseerden de Duitse wetenschappers zich op eerder onderzoek naar het cholesterolverlagende effect van haver. Het kan zijn dat de groep die twee maanden lang 80 gram haver per dag at, schrijven ze, toch te klein was om dit aan te kunnen tonen. Maar de groep van de tweedaagse haverkuur liet aansprekende resultaten zien. Het totale cholesterol daalde met 15,6 gemiddeld (variërend van 8 tot 24 daling) en het ‘foute’ LDL-cholesterol daalde met 16 nog iets meer (min 10 tot 24). Dat komt neer op een gemiddelde daling van ongeveer tien procent. Na zestig dagen terug in het oude eetpatroon, zonder haver, waren de cholesterolwaarden nog altijd verlaagd.

Daarmee is de tweedaagse haverkuur nog niet zo effectief als de medicinale cholesterolverlagers. Statinen kunnen het LDL met 25 tot 55 procent doen dalen. Waarbij zich overigens ‘relatief frequent’ spierklachten voordoen in de vorm van spierpijn, -stijfheid en –kramp. Ook ernstiger bijwerkingen, zoals myopathie, komen voor.

Fenolen en darmbacteriën

Een deel van het superieure effect van de tweedaagse kuur werd veroorzaakt door de calorierestrictie, die zich ook vertaalde in enig gewichtsverlies. Een ander deel door veranderingen in de samenstelling en activiteit van de darmbacteriën. De onderzoekers viel met name de groei op van Erysipelotrichaceae UCG-003, een bacterie ‘die geassocieerd is met een gezond verouderingsproces’.

Stofwisselingsproducten van darmbacteriën, ‘in het bijzonder fenolen, zouden wel eens relevanter kunnen zijn in door haver veroorzaakte metabole verbeteringen dan bioactieve elementen in de haver zelf’.

Op dit moment wordt de eigenschap van haver om de cholesterolstofwisseling te verbeteren hoofdzakelijk toegeschreven aan bètaglucanen, schrijven de onderzoekers. ‘Die kunnen de opname van cholesterol uit voeding verminderen en de interne reclycling van galzuren verminderen door ze via de ontlasting te laten verdwijnen.’ Ook de gunstige effecten van korteketenvetzuren – uit de fermentatie van voedingsvezel – op de vetstofwisseling zijn al uitvoering bestudeerd. ‘Maar er is weinig bekend over de rol van andere bioactieve stoffen die haver bevat, zoals fenolen.’

‘Behoorlijk opvallend en klinisch relevant’

Wat de onderzoekers betreft is het dringend nodig meer werk te maken van haver. ‘Van voedingsinterventies, met name van een tweedaagse behandeling, zijn slechts subtiele behandeleffecten te verwachten. De significante reductie van cholesterol, zoals onze studie die laat zien, is behoorlijk opvallend. Vergeleken met de gemiddelde effecten van medicinale cholesterolverlagers, afhankelijk van soort en dosis 15 tot 58 procent, kun je implicaties van het haverdieet als klinisch relevant  zien.’

Gegeven de nog altijd toenemende aandeel van mensen met metabool syndroom – volgens de onderzoekers op dit moment 31 procent van de wereldbevolking – is er behoefte aan goedkope, gemakkelijk in te voeren en duurzame strategieën. ‘Zoals een kortdurend, hoog gedoseerd haverdieet om het metabolisme te verbeteren.’

Aan de financiering van het onderzoek droeg het Duitse ministerie voor Onderwijs en Onderzoek bij, de Duitse Diabetes Associatie, het Duitse Onderzoeksfonds (DFG), de Duitse Associatie voor graanverwerkende industrie (VGMS) en RASO Naturprodukte.

Foto: Matt Lavi