Als iedereen volgens de nieuwe Schijf van Vijf ging eten, zou een formidabele gezondheidswinst optreden. Maar zelfs de braafste eter zou desondanks ook tekorten kunnen oplopen. De seleniumnorm wordt door niemand gehaald, vrouwen lopen een risico op een jodiumtekort en zwangeren en lacterenden krijgen te weinig visvetzuren binnen.
Op 9 april 2026 lanceerde het Voedingscentrum de nieuwe ‘Schijf van Vijf’ (1). De uitwerking van de 2025 ‘Richtlijnen goede voeding’ van de Gezondheidsraad (2) naar de praktijk was een formidabele inspanning van wetenschappers uit diverse disciplines. Er zijn vele variabelen en het is een hoogstandje dat het Voedingscentrum de vele randvoorwaarden heeft kunnen verwerken tot een optimum. Vast staat dat als de Nederlandse bevolking conform de nieuwe, maar ook de oude, Schijf zou eten er een evenzo formidabele gezondheidswinst zou kunnen worden behaald (3). Dat neemt niet weg dat hetgeen nu aan ons voorligt beter kan. Tot zover dus de complimenten.
In deze bijdrage nemen we de inname van een aantal nutriënten uit de Schijf van Vijf onder de loep. Het betreft enkele kritische nutriënten die vooral voorkomen in voeding uit de zee (selenium, jodium, de visolievetzuren EPA en DHA, maar ook de giftige zware metalen; 4-9). Ook wordt aandacht besteed aan de verhouding tussen calcium en magnesium, omdat deze verband houden met het gebruik van melk(producten) en de huidige, foutieve, voedingsnormen voor calcium en magnesium (10-15).
Homo Sapiens had tot 10.000 jaar geleden nooit zuivel gegeten
De speciale aandacht voor nutriënten die afkomstig zijn uit voeding uit de zee en zuivel komt voort uit onze evolutionaire achtergrond. De anatomisch moderne homo sapiens komt uit het Zuid-Afrikaanse land-zeewater (kust) ecosysteem (‘Mosselbaai’) en heeft als volwassene tot 10.000 jaar geleden nooit zuivel(producten) geconsumeerd. De ‘oervoeding’, die ons gemaakt heeft wie we nog steeds zijn, was rijk aan vis, schaaldieren en zeewier uit het zeewater en de groente en fruit van het aangrenzende land. Bij zijn trek uit Afrika is de voeding uit het land-zeewater ecosysteem verruild door voeding van het land en hetgeen daarna is voortgekomen uit de gecombineerde land-veeteelt revolutie en andere ‘revoluties’, zoals de ‘groene’ revolutie. De discipline van de ‘evolutionaire geneeskunde’ voorspelt dat het verlaten van het land-zeewater ecosysteem en de consumptie van zuivel(producten) heeft bijgedragen aan de huidige mismatch tussen onze genetisch materiaal en de door onszelf gekozen omgeving, waaronder onze voeding (16-20).
Uitgangspunten, berekeningen en de uitkomsten
De 2026 Schijf van Vijf is een optimum dat moest voldoen aan: 1) de 2025 ‘Richtlijnen goede voeding’ van de Gezondheidsraad, 2) voorziening in energie en nutriënten, 3) lage milieu-impact, 4) lage blootstelling aan contaminanten en cafeïne, 5) praktische haalbaarheid (niet teveel afwijking van de huidige consumptie), 6) vergelijkbaarheid en uniformiteit tussen verschillende leeftijdsgroepen, en 7) een afronding naar logische porties (21,22). De Richtlijnen Goede Voeding van de Gezondheidsraad (2) beschrijven ‘gezonde voeding’ als een samenstelling van productgroepen (groente, fruit, noten, kaas, vis, ei, vlees, etc). De hiervan afgeleide Schijf van Vijf baseert zich op de samenstelling van de nutriënten en ongewenste stoffen (contaminanten), waarbij onderscheid werd gemaakt in leeftijdsgroepen en sekse [1-3, 4-9, 10-12, 13-17 (jongen, meid), 18-50 (M/V), 51-69 (M/V) en 70+ (M/V) jaar], zwangere vrouwen (eerste en derde trimesters) en vrouwen die borstvoeding geven.
De drie belangrijke randvoorwaarden waaraan de Schijf van Vijf moest voldoen waren:
- Het halen van de anno 2026 geldende Nederlandse voedingsnormen voor nutriënten. Dus van alle nutriënten genoeg, maar niet een teveel (21,23). Hiervoor werden, voor personen met een licht-actieve leefstijl, verschillende ‘referentievoedingen’ (passend in de Schijf van Vijf) doorgerekend naar hun samenstelling in energie, twaalf macronutriënten (eiwit, vet, koolhydraat, linolzuur, vezels, EPA+DHA; etc) en water, elf vitamines (A, B6, B12, C, D, foliumzuur, etc), en tien mineralen en spoorelementen (natrium, magnesium, calcium, ijzer, selenium, jodium, etc). Uitgangspunt hierbij was dat 85 procent van de energie kwam uit voedingsmiddelen die deel uitmaken van de Schijf van Vijf. De resterende 15 procent (‘buiten de Schijf’) telde ook mee in de uiteindelijke vertaling naar bovengenoemde nutriënten, maar ook in de (onderstaande) contaminanten die een rol spelen in de voedselveiligheid.
- Het halen van de anno 2026 geldende normen voor de voedselveiligheid (24). De stoffen die hierbij werden bekeken waren: cafeïne, lood, arseen, cadmium, acrylamide, poly- en perfluoralkylstoffen (PFAS), en de schimmeltoxine ochratoxine A.
- Het halen van duurzaamheidsnormen (25). Meer specifiek ging het om de invloed op klimaatverandering, waterverbruik, verstoring van de stikstof- en fosforkringlopen, veranderd landgebruik en verlies van biodiversiteit. De parameters die deze factoren beschrijven waren: broeikasgasuitstoot (kg CO2 equivalent), verzuring van de bodem (kg SO2 equivalent), vermesting van zoet water (kg fosfor equivalent), vermesting van zout water (kg stikstof equivalent), landgebruik (m2/jaar) en blauw waterverbruik (m3)
Als uitkomst berekende het Voedingscentrum de inname van voedingsstoffen voor een zestal ‘eetvoorkeuren’, te weten: 1.Eetvoorkeur met vlees en vis (26), 2.Eetvoorkeur zonder vlees met vis (27), 3.Eetvoorkeur zonder vlees zonder vis (28), 4.Eetvoorkeur met vlees zonder vis (29), 5.Eetvoorkeur 100 procent plantaardig (30), 6a.Eetvoorkeur weinig brood, met vlees en met vis, 6b.Eetvoorkeur weinig brood, zonder vlees en met vis, 6c.Eetvoorkeur weinig brood, met vlees en zonder vis, en 6d.Eetvoorkeur weinig brood, zonder vlees en zonder vis (31).
Evaluatie van de inname voor enkele nutriënten
Onderstaand worden de uitkomsten van deze berekeningen voor een aantal nutriënten becommentarieerd. De keuze van deze nutriënten is op geleide van de voedingstoffen waarvan gezondheidsproblemen mogen worden verwacht vanwege de drastische veranderingen van de voedingssamenstelling sinds zo’n 10.000 jaar geleden. In 2015 heeft de Gezondheidsraad verder bijgedragen aan het verlaten van het land-zeewater ecosysteem door de aanbeveling van vis te halveren. Vis is een rijke bron van onder andere selenium, jodium, de ‘visolievetzuren’ EPA en DHA, maar ook van contaminanten, waaronder de zware metalen kwik, lood, arseen en cadmium (4-9). Tevens richt de aandacht zich op de calcium/magnesium ratio omdat deze verhouding door de consumptie van zuivel en de slogan dat ‘calcium goed is voor onze botten’ in disbalans is geraakt. Er is in de natuur geen enkel zoogdier dat na de zuigelingperiode melk drinkt en de meeste osteoporose komt voor in de zuivel-gebruikende landen (10-15).
1. Selenium
Het Voedingscentrum toetste de uitkomsten voor de seleniuminname via de Schijf van Vijf aan de adequate inname (AI) die momenteel in Nederland wordt gehanteerd. De conclusie uit hun data is dat nagenoeg alle personen van 13-70+ jaar en ook vrouwen die zwanger zijn of borstvoeding geven, in elk van de zes eetvoorkeuren, een seleniuminname zullen hebben die meer dan 5 procent lager ligt dan de momenteel geldende adequate innames (AIs) (26-32). In Figuur 1 is dit weergegeven voor de selenium innames door 18-50 jarige mannen en vrouwen. Met rode lijnen is aangegeven hoe deze innames zich in de zes eetscenario’s verhouden tot de aanbevolen dagelijkse hoeveelheid (RDA) van het Amerikaanse IOM (55 mcg/dag), de ‘voorlopig’ geschatte gemiddelde behoefte (EAR) van de Noorse landen (60 en 70 mcg/dag), de AI van de Gezondheidsraad (GR; 70 mcg/dag) en de AI van de Noorse landen (75 en 90 mcg/dag). Vergelijking met een AI is vanwege ‘onzekerheid’ niet ideaal. Om toch te voldoen aan de behoefte om de inname te toetsen aan een norm, hebben de Noorse landen de bovengenoemde ‘voorlopige EARs’ gedefinieerd.
Alleen paranoten uit het Amazonegebied zijn seleniumrijk
Het blijft maar rondzingen dat je voor een hoge seleniuminname paranoten moet gaan eten, maar ook niet teveel. Een hoog gehalte aan selenium in paranoten (Brazil nuts) geldt voor hun herkomst uit het seleniumrijke Amazonegebied maar bijvoorbeeld niet voor het seleniumarmere Colombia. Zoek op het pakje met paranoten in de supermarkt maar waar ze vandaan komen: het staat er niet op. West-Europa heeft een seleniumarme bodem en via de bodem vertaalt dit zich naar een voeding die maar weinig selenium bevat. Daarom hebben de Finnen selenium aan de kunstmest toegevoegd (33-40).
De samenvattende conclusie is dat met de nieuwe Schijf van Vijf de huidige Nederlandse AI voor selenium (ook) niet wordt gehaald en dat de situatie nog ernstiger is indien men vergelijkt met de aanbevelingen van de Noorse landen. Deze uitkomst is niet nieuw en is reeds eerder voor de Nederlandse bevolking beschreven (33-40).
2. Jodium
Het Voedingscentrum toetste de uitkomsten voor de jodiuminname via de nieuwe Schijf van Vijf aan de huidige adequate inname (AI) die door de WHO, maar ook in Nederland wordt gehanteerd (26-32). In Figuur 2 zijn de data en de AI’s voor de verschillende leeftijden en seksegroepen grafisch weergegeven. De conclusie is dat vooral vrouwen van 18-50 jaar, dus vrouwen in de reproductieve leeftijd, die weinig brood eten of weinig vis, een jodiuminname zullen hebben die meer dan 5 procent onder de AI ligt. Dit geldt ook voor vrouwen van 51-70+ jaar en zwangere vrouwen in het eerste trimester die op deze manier eten. Uit het figuur blijkt dat vrouwen boven de 18 jaar ook bij elk van de andere eetvoorkeuren een jodiuminname zullen hebben die onder de AI ligt of er net overheen.
Gezamenlijk wijzen de data op de kwetsbaarheid van de jodiuminname van vooral vrouwen, en daarmee ook het gevaar voor een jodiumtekort in ons jonge nageslacht. Deze uitkomst is niet nieuw en is reeds eerder voor de Nederlandse bevolking beschreven (33-40).
3. De calcium/magnesium verhouding
Het voedingscentrum gaf geen gegevens voor de calcium/magnesium verhouding in de verschillende eetscenario’s. Deze werden uit hun data (26-32) berekend en staan weergegeven in Figuur 3. Hieruit is op te maken dat, met uitzondering van een 100 procent plantaardige voeding, deze ratio boven de 2 g/g ligt. Dit is de grens vanaf waar calcium de overhand krijgt over magnesium, met risico op een magnesiumtekort. Het is niet meer van deze tijd om de interactie tussen nutriënten, in dit geval de antagonisten calcium en magnesium, te negeren. Over de hoge calcium/magnesium verhouding in de Nederlandse voeding is reeds eerder gepubliceerd (10-15).
4. EPA+DHA
De data van het Voedingscentrum (Figuur 4) geven aan dat de aanbeveling voor de visolievetzuren EPA+DHA ten behoeve van niet-zwangere of lacterende volwassenen slechts kan worden bereikt indien per week tenminste 1 keer vis (100 gram duurzame vis per week, bij voorkeur een vette vissoort) wordt gegeten (26-32). De 100 gram per week aanbeveling komt overeen met ongeveer 200 mg EPA+DHA/dag.
De visolievetzuurnorm voor zwangere vrouwen wordt niet gehaald
Deze voedingsnorm geldt ook voor lacterende vrouwen. Op de website van het Voedingscentrum staat d.d. 20 april 2026 dat er geen aparte adviezen zijn voor EPA en DHA… Voor zwangerschap blijkt de vertaling naar een EPA+DHA aanbeveling onduidelijk, want door het Voedingscentrum wordt aangegeven dat voor zowel het eerste als het derde trimester de EPA+DHA inname volgens de schijf-van-vijf-met-vis tussen de 277 en 305 mg/dag ligt, en dat dit voldoende is volgens de norm (26-32). De norm voor de zwangere vrouw is echter 200 gram duurzame vis per week, waarvan 1 keer per week vette vis en 1 keer per week magere vis. Dit komt neer op zo’n 400 mg EPA+DHA/dag voor zwangere vrouwen en dat is hoger dan de 277-305 mg/dag die het Voedingscentrum aangeeft in hun data over de Schijf van Vijf (26-32). De conclusie zou dus moeten zijn dat de visolievetzuurnorm voor zwangere vrouwen niet wordt gehaald (zie Figuur 4). Door geen vertaling te geven van de aanbevolen hoeveelheid vis naar een EPA+DHA dosis wordt dit gegeven door het Voedingscentrum gemaskeerd. Bovendien is het onbegrijpelijk dat lacterende vrouwen net zoveel EPA+DHA zouden moeten binnenkrijgen als niet-lacterende volwassenen, want via de borstvoeding verliest een lacterende vrouw veel EPA+DHA. De te lage inname van EPA+DHA via de Schijf van Vijf mag, om goede wetenschappelijke redenen, worden doorgetrokken naar lacterende vrouwen.
Belangrijker is echter dat de EPA+DHA norm van de Gezondheidsraad opvallend laag is in vergelijking met andere landen. Samen met Bosnië-Herzegovina hanteert Nederland de laagste aanbeveling voor vis binnen Europa (5,41). Zo is in Duitsland de EPA+ DHA aanbeveling voor volwassenen 50% hoger en in Spanje zelfs 5 keer hoger (1.000 mg/dag). Reeds lang is bekend dat de optimale omega-3 status 8 g/100 g bedraagt (6) en daarvoor is per dag ongeveer 1.500 mg EPA+DHA nodig (42). Met de 200 mg/dag van de Gezondheidsraad wordt dit optimum dus bij lange niet gehaald.
Samenvattend is in de Schijf van Vijf bezuinigd op vis, maar eigenlijk is deze dwaling reeds begonnen met de vis-aanbeveling van de Gezondheidsraad uit 2015. De aanbeveling voor vis werd toen op grond van het ‘duurzaamheid’ argument gehalveerd (43).
5. Selenium ten opzichte van toxische zware metalen
Deze vergelijking is door de Voedingscentrum niet gemaakt, maar zijn uit hun data (26-33) berekend (Figuren 5 en 6). De gelijktijdige bestudering van selenium en toxische zware metalen is belangrijk, omdat selenium een antidotum is van de drie bestudeerde (giftige) zware metalen, te weten: lood, arseen, cadmium, maar ook van het (om goede redenen; 24) niet nader bestudeerde kwik ten behoeve van de Schijf van Vijf. Het is niet meer van deze tijd om interactie te veronachtzamen en louter te varen op de toxiciteitsnorm voor een enkel zwaar metaal (7). In onze voeding vindt interactie plaats tussen nutriënten en contaminanten en door louter naar de toxiciteitsnormen van de aparte zware metalen te kijken, blijft de ‘giftigheid van onze huidige vis’ maar rondzingen. Op grond van de selenium/kwik ratio zijn er maar weinig vissen die de toxiciteit vanwege kwik overschrijden (alleen de top van de voedselketen) en komt ook arseentoxiciteit vooral voor onder mensen die een te lage seleniuminname en status hebben (42a).
De balans tussen selenium en toxische metalen
Als grove maat voor de balans tussen selenium en de toxische metalen lood, arseen en cadmium is in Figuur 5 weergegeven de ratio tussen selenium en hun som (in g/g). Voor deze ratio bestaat geen norm, want normaliter wordt gekeken naar de selenium/kwik ratio, waarbij een molaire ratio groter dan 1 (dus in mol/mol) als beschermend wordt beschouwd tegen kwiktoxiciteit. De meest ongunstige ratio voor selenium/(lood+arseen+cadmium) (in g/g) wordt bereikt indien weinig brood wordt gegeten zonder vlees maar met vis. Deze afwijking ligt niet aan een hoge lood- of cadmiuminname. Eenzelfde conclusie voor deze eetvoorkeur geldt voor de Selenium/Arseen ratio (Figuur 6). De weergegeven g/g ratios in Figuur 6 komen nagenoeg overeen met molaire ratio’s (mol/mol), want de atoomgewichten van selenium (A=79) en arseen (A=75) zijn nagenoeg gelijk. Indien, zoals met kwik, de toxiciteit van ook arseen teniet wordt gedaan bij een molaire Selenium/Arseen ratio boven 1 mol/mol, lopen personen die weinig brood eten zonder vlees en met vis het grootste risico op arseen toxiciteit. Het verdient nader onderzoek waarom de selenium/arseen ratio zo hoog is bij deze eetvoorkeur. Het ligt niet aan een opvallend lage seleniuminname, maar een opvallend hoge arseeninname en het wordt niet veroorzaakt door het eten van vis. Waarschijnlijk is de hogere inname van peulvruchten de oorzaak van de hogere arseen inname indien men weinig brood eet zonder vlees en met vis.
Welke concessies zijn potentieel nadelig voor onze gezondheid?
Het opstellen van de nieuwe Schijf van Vijf was een formidabel hoogstandje. De basis was de 2025 Richtlijnen Goede Voeding van de Gezondheidsraad. De Schijf van Vijf gaat tegenwoordig niet alleen meer over de optimale voeding voor onze fysiologie, maar er is nu ook (meer) oog voor duurzaamheid en toxische stoffen. Bij een compromis tussen deze factoren komt de vraag naar boven welke concessies zijn gedaan die potentieel nadelig zijn voor het bereiken van een optimale gezondheid. Het is de taak van de Gezondheidsraad en Voedingscentrum om ons, als doelwitten van de Schijf van Vijf, informatie te geven over het behalen van een optimale gezondheid.
Het behalen van dit optimum blijkt echter met de nieuwe Schijf van Vijf niet het geval. Want: “Er is gezondheidswinst te behalen indien in plaats van één keer vis per week, de inname wordt opgevoerd naar twee keer per week. De aanbeveling werd echter eenmaal per week, want ‘onze kinderen en kleinkinderen willen ook graag nog vis kunnen eten’. Dit werd ons door één van de leden van de Gezondheidsraad via de televisie medegedeeld in het programma ‘Pointer’ van de KRO-NCRV op 15 december 2025 (44). De weerstand tegen de Schijf van Vijf, heeft dus niet (alleen) te maken met een weerzin tegen ‘betutteling’ en daar gaat het in dit commentaar al helemaal niet om. Het doelwit van de Schijf van Vijf wil graag (ook) een aanbeveling voor zijn eigen gezondheid vernemen, zodat die zijn eigen overweging kan maken. Het onthouden van zo’n aanbeveling en vooral het onthouden van inzicht in de potentiële consequenties van het laten prevaleren van duurzaamheid boven gezondheid, vormt de werkelijke betutteling. Verwijzen naar onze kinderen en kleinkinderen is hierbij een vals sentiment: een emotionele manipulatie. Het bovenstaande commentaar is niet gericht op het scenario dat het Voedingscentrum heeft gevolgd, maar het onthouden van informatie over de concessies die zijn gedaan ten behoeve van de duurzaamheid. Daarenboven richt de kritiek zich op het hanteren van een toxiciteitsnorm van een enkel stof en dus het negeren van interactie.
Dit is desastreus voor het aanzien van de voedingswetenschap
Deze kritiek treft ook de huidige voedingsnormen, maar daaraan kon het Voedingscentrum natuurlijk niet veel aan doen. En ook niet aan het feit dat de doelstelling van de voedingsaanbevelingen van de Gezondheidsraad reeds in 2015 uit de pas begon te lopen. Reeds lang is bekend dat de optimale omega-3 status 8 g/100 g bedraagt en om dat optimum te bereiken is per dag ongeveer 1.500 mg EPA+DHA nodig (42). En dus niet de 200 mg/dag van de Gezondheidsraad. Desastreus voor het aanzien van de voedingswetenschap, bedraagt tussen landen momenteel het verschil in de aanbevelingen voor vis een factor 5! Het gaat hierbij om wetenschappers die dezelfde literatuur lezen… Zulke gebreken in de huidige voedingswetenschap werden ook recent weer eens duidelijk: de Amerikanen adviseren sinds 2025 (45,46) een hogere inname van vlees, maar in datzelfde jaar ging de aanbeveling voor rood vlees in Nederland omlaag (2). Ook werd door de Amerikanen via meta-analyse aangetoond dat, het reeds lang gefalsificeerde, verhaal over verzadigd vet niet klopt. Verwijzing naar ‘de laatste stand van de wetenschap’ voegt dus weinig toe aan de betrouwbaarheid van de aanbevelingen die over ons worden uitgestrooid. Kritiek pleegt men normaliter van de hand te wijzen door ‘gebrek aan bewijs’ te claimen. Niet zelden wordt dit in de media verwoord als ‘kwakzalverij’, ‘alternatief’ of ‘complementair’ (47-51). Zulke kwalificaties helpen niet echt en zijn in ieder geval niet erg bevorderlijk in een discussie tussen serieuze mensen die preventie als gezamenlijk doel hebben gesteld (47).
Een bekende uitspraak van een top voedingsonderzoeker, Marion Nestle, is: ‘Het probleem met een voedingswetenschap die zich richt op individuele voedingsstoffen, is dat de voedingsstof uit de context van het voedsel wordt gehaald, het voedsel uit de context van het dieet, en het dieet uit de context van de leefstijl.’ Voorbeelden zijn hierboven gegeven. De voedingswetenschap bevindt zich in een crisis, maar het lijkt alsof alleen de mensen voor wie de aanbevelingen zijn bedoeld dat zien…
Schijf van Vijf
1. Voedingscentrum. Gezond eten voor mens en planeet met de Schijf van Vijf. Elke dag lekker eten? Dat kan met de Schijf van Vijf.
2. Gezondheidsraad. Richtlijnen goede voeding: eiwitbronnen en voedingspatronen 2025
3. Centraal Bureau voor de Statistiek. Rianne Kloosterman, Math Akkermans, Carin Reep, Maartje Tummers – van der Aa, Publicatiedatum: 20-4-2023 00:00
Vis
4. Muskiet F.A.J. Visolie en chemotherapie: goed of slecht? Uitzicht no 5, 2021, p 25
Visolie tijdens chemotherapie: goed of slecht? | MMV
5. Muskiet FAJ. Aanbevelingen voor vis zijn onnavolgbaar. Uitzicht no 5, 2022, p25
https://www.mmv.nl/columns/de-aanbevelingen-voor-vis-zijn-onnavolgbaar/
6. von Schacky C, Kuipers RS, Pijl H, Muskiet FAJ, Grobbee DE. Omega-3 fatty acids in heart disease-why accurately measured levels matter. Neth Heart J. 2023 Nov;31(11):415-423. doi: 10.1007/s12471-023-01759-2. Epub 2023 Feb 16. PMID: 36795219; PMCID: PMC10602979.
https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/36795219
7. Muskiet FAJ. Vis(olie) is nog steeds gezond. Voedingsgeneeskunde 2025;26(3)48-59
https://voedingsgeneeskunde.nl/artikel/vg-2025-3/visolie-nog-steeds-gezond
8. Muskiet F.A.J. Hoeveel vis(olie) is voldoende? Uitzicht no 2, 2025, pp 10-14
9. Muskiet F.A.J. Waarom vis(olie) gunstig is bij kanker. Uitzicht no 8, 2025, pp 25
Calcium/Magnesium ratio
10. Rosanoff A. Rising Ca:Mg intake ratio from food in USA Adults: a concern? Magnes Res. 2010 Dec;23(4):S181-93. doi: 10.1684/mrh.2010.0221. Epub 2011 Jan 14. PMID: 21233058.
https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/21233058
11. Muskiet FAJ. Calcium-magnesiumratio in de voeding belangrijk voor adequate magnesiumstatus deel 1. Voedingsgeneeskunde 2023;24(3):46-54
12. Muskiet FAJ. Calcium-magnesium ratio in de voeding belangrijk voor adequate magnesiumstatus deel 2. Voedingsgeneeskunde 2023:24(4):44-55
13. FAJ Muskiet, R. Wisman. Dokter Lubach vertelt en we lachen allemaal. Voedingsgeneeskunde 2023;24(5)38-43
https://www.voedingsgeneeskunde.nl/vg-24-5/dokter-lubach-vertelt-en-we-lachen-allemaal
14. Muskiet FAJ. Geef magnesiumtekort geen kans. Voorkom calciumtoxiciteit. Uitzicht 2023; 49 (5)10-13.
14a. FAJ Muskiet. De optimale calcium-magnesium verhouding. Tijdschrift voor integrale geneeskunde 2024; 39 (2) 95-98
15. FAJ Muskiet. Onvoldoende magnesiuminname: afhankelijk van wie je wilt ‘geloven’. Tijdschrift voor Integrale Geneeskunde, jaargang 39, nummer 2, 2024, pp 91-94
Evolutie
16. Muskiet, F. A. J. (2005). Evolutionaire geneeskunde U bent wat u eet, maar u moet weer worden wat u at. Ned Tijdschr Klin Chem Labgeneesk, 30(3), 163-184.
17. Muskiet, F. A., & Kuipers, R. S. (2010). Lessons from shore‐based hunter‐gatherer diets in East Africa. Human brain evolution: The influence of freshwater and marine food resources, 77-104.
https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9780470609880.ch5
18. Kuipers RS, Joordens JC, Muskiet FA. A multidisciplinary reconstruction of Palaeolithic nutrition that holds promise for the prevention and treatment of diseases of civilisation. Nutr Res Rev. 2012 Jun;25(1):96-129. doi: 10.1017/S0954422412000017. PMID: 22894943.
https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/22894943
19. Ruiz-Núñez B, Pruimboom L, Dijck-Brouwer DA, Muskiet FA. Lifestyle and nutritional imbalances associated with Western diseases: causes and consequences of chronic systemic low-grade inflammation in an evolutionary context. J Nutr Biochem. 2013 Jul;24(7):1183-201. doi: 10.1016/j.jnutbio.2013.02.009. Epub 2013 May 6. PMID: 23657158.
https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/23657158
19a. Joordens JC, Kuipers RS, Wanink JH, Muskiet FA. A fish is not a fish: patterns in fatty acid composition of aquatic food may have had implications for hominin evolution. J Hum Evol. 2014 Dec;77:107-16. doi: 10.1016/j.jhevol.2014.04.004. Epub 2014 Jul 26. PMID: 25070910.
https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/25070910
20. Muskiet, F. A. (2018). Evolutionaire geneeskunde: De groei van onze hersenen heeft ons gevoelig gemaakt voor ‘typisch westerse’ziekten. Bijblijven, 34(5), 391-425.
https://link.springer.com/article/10.1007/s12414-018-0318-2
Werkwijze Voedingscentrum
21. Voedingscentrum. Hoe houden we rekening met gezondheid?
22. Voedingscentrum. Vertaling en toetsingsmodule.
23. Voedingscentrum. Aanbevelingen voor vitamines, mineralen en spoorelementen
24. Voedingscentrum. Hoe houden we rekening met voedselveiligheid?
25. Voedingscentrum. Hoe houden we rekening met duurzaamheid?
Voedingscentrum. Excelsheets, de 6 eetvoorkeuren
26. Voedingscentrum. Excel bij eetvoorkeur met vlees en vis.
27. Voedingscentrum. Excel bij eetvoorkeur zonder vlees, met vis.
28. Voedingscentrum. Excel bij eetvoorkeur zonder vlees en vis.
29. Voedingscentrum. Excel bij eetvoorkeur met vlees, zonder vis.
30. Voedingscentrum. Excel bij eetvoorkeur 100% plantaardig.
32. Voedingscentrum. Excel bij eetvoorkeur weinig brood.
Selenium en jodium
33. Stoutjesdijk E, Schaafsma A, Dijck-Brouwer DAJ, Muskiet FAJ. Iodine status during pregnancy and lactation: a pilot study in the Netherlands. Neth J Med. 2018 Jul;76(5):210-217. PMID: 30019676.
https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/30019676
34. Muskiet FAJ. Jodium: het vergeten element van ons immuunsysteem met functies als antioxidant en antimicrobieel middel. Tijdschrift voor Integrale Geneeskunde, jaargang 35, nummer 4, 2020, pp 267-275
35. Muskiet FAJ. In een selenium-arm lichaam worden virussen agressiever. Uitzicht 2020, 2, 25
36. Dijck-Brouwer DAJ, Muskiet FAJ, Verheesen RH, Schaafsma G, Schaafsma A, Geurts JMW. Thyroidal and Extrathyroidal Requirements for Iodine and Selenium: A Combined Evolutionary and (Patho)Physiological Approach. Nutrients. 2022 Sep 20;14(19):3886. doi: 10.3390/nu14193886. PMID: 36235539; PMCID: PMC9571367.
https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/36235539
37. Mayunga KC, Lim-A-Po M, Lubberts J, Stoutjesdijk E, Touw DJ, Muskiet FAJ, Dijck-Brouwer DAJ. Pregnant Dutch Women Have Inadequate Iodine Status and Selenium Intake. Nutrients. 2022 Sep 22;14(19):3936. doi: 10.3390/nu14193936. PMID: 36235589; PMCID: PMC9572179.
https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/36235589
38. Muskiet FAJ, Schaafsma G, Dijck-Brouwer DAJ. Nederland is nu ook officieel selenium deficiënt. Voedingsgeneeskunde 6-2023, 70-71.
https://www.voedingsgeneeskunde.nl/vg-24-6/nederland-nu-ook-officieel-seleniumdefici%C3%ABnt
39. Frits A.J. Muskiet, Gertjan Schaafsma, D.A. Janneke Dijck-Brouwer. Nederland is nu ook officieel selenium deficiënt. VoedingNu 2023,7,12-15
40. Van Groningen A, Wisman R. 90 procent van de volwassen Nederlanders heeft een selenium tekort. Uitzicht 2024, 1, 10-11
Vis aanbevelingen en optimale status
41. Lofstedt A, de Roos B, Fernandes PG. Less than half of the European dietary recommendations for fish consumption are satisfied by national seafood supplies. Eur J Nutr. 2021 Dec;60(8):4219-4228. doi: 10.1007/s00394-021-02580-6. Epub 2021 May 17. PMID: 33999272; PMCID: PMC8572203.
https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8572203
42. Walker RE, Jackson KH, Tintle NL, Shearer GC, Bernasconi A, Masson S, Latini R, Heydari B, Kwong RY, Flock M, Kris-Etherton PM, Hedengran A, Carney RM, Skulas-Ray A, Gidding SS, Dewell A, Gardner CD, Grenon SM, Sarter B, Newman JW, Pedersen TL, Larson MK, Harris WS. Predicting the effects of supplemental EPA and DHA on the omega-3 index. Am J Clin Nutr. 2019 Oct 1;110(4):1034-1040. doi: 10.1093/ajcn/nqz161. PMID: 31396625.
https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/31396625
42a. Huang Z, Pei Q, Sun G, Zhang S, Liang J, Gao Y, Zhang X. Low selenium status affects arsenic metabolites in an arsenic exposed population with skin lesions. Clin Chim Acta. 2008 Jan;387(1-2):139-44. doi: 10.1016/j.cca.2007.09.027. PMID: 18028891.
https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/18028891
Richtlijnen goede voeding USA en NL
43. Gezondheidsraad. Richtlijnen goede voeding 2015. Den Haag: Gezondheidsraad, 2015; publicatienr. 2015/24.
https://www.gezondheidsraad.nl/documenten/adviezen/2015/11/04/richtlijnen-goede-voeding-2015
44. Is één keer per week vis eten wel genoeg? Pointer (KRO-NCRV), uitzending van 15 december 2025
45. Dietary Guidelines for Americans, 2025–2030. Accessed 10 January 2026.
https://cdn.realfood.gov/DGA.pdf
46. The Scientific Foundation for the dietary guidelines for Americans 2025-2030 Appendices. Accessed 10 January 2026
https://cdn.realfood.gov/Scientific%20Report.pdf
Bewijs
47. Zollman C, Vickers A. What is complementary medicine? BMJ. 1999 Sep 11;319(7211):693-6. doi: 10.1136/bmj.319.7211.693. PMID: 10480829; PMCID: PMC1116545.
48. Muskiet FA. Wat is ’bewijs’ in de gezondheidszorg en voedingswetenschap? Voedingsgeneeskunde 2017;18(4):32-35.
https://www.voedingsgeneeskunde.nl/vg-18-4/wat-bewijs-de-gezondheidszorg-en-voedingswetenschap
49. Muskiet FAJ. COVID-19, wat is ‘bewijs’. Tijdschrift voor Integrale Geneeskunde, jaargang 35, nummer 4, 2020, pp 240-246
50. Wisman R, Muskiet FAJ. Het failliet van Evidence Based Medicine. Op zoek naar het beste bewijs. Uitzicht Uitzicht 2020, 8, pp 10-12
51. MMV. ‘Geen bewijs voor de Schijf van vijf’, 30 januari 2025
MMV maakt wekelijks een selectie uit het nieuws over voeding en leefstijl in relatie tot kanker en andere medische condities.
Inschrijven nieuwsbrief
