Qua chromosomen is de vrouw XX; een man XY. Genetici constateren dat het Y-chromosoom gedurende de evolutie steeds kleiner wordt. Met de leeftijd neemt het verlies van Y toe en dat draagt bij aan het vaker optreden van kanker, hart- en vaatziektes en sterfte bij infecties. Mogelijk is dit een reden dat mannen korter leven dan vrouwen.
Van onze ongeveer 20.000 genen is er op het Y-chromosoom maar een handjevol dat zorgt voor het verschillen tussen man en vrouw. Eén gen is cruciaal: het zogenaamde ‘sex-determining region on the Y’. De activatie hiervan vormt het startschot voor de ontwikkeling van de ‘testes’ (zaadballen) vanaf ongeveer de zesde zwangerschapsweek.
Het hormoon testosteron dat de testes maakt, zorgt voor de aanleg van de prostaat en de penis. Dat Y-chromosoom is dus alles bepalend voor het maken van een vruchtbare man. Mannen krijgen het van hun vader. Het Y-chromosoom was in het verre verleden gelijk aan het X-chromosoom. Het huidige niet-gelijke deel wordt ook wel de ‘hersenen en ballen’ regio (male specific region on Y) genoemd, omdat het vooral in die organen wordt gebruikt.
Gedurende de afgelopen 160 miljoen jaar heeft het Y-chromosoom steeds meer aan lengte verloren. Zo’n 1500 genen verdwenen en er bleven maar zo’n kleine 106 actieve genen over. Daarmee rijst de vraag: wordt dit uiteindelijk het einde van de man? Opvallend is dat twee derde van de deskundige vrouwen deze vraag volmondig beantwoorden met ja! Tegen slechts een derde van hun mannelijke collega’s. Gelukkig zal het zo’n vaart niet lopen: met de huidige snelheid zal het Y-chromosoom pas over 4,6 miljoen jaren verdwenen zijn.
Meer kanker en hart- en vaatziektes bij mannen
Dat een man gedurende zijn leven uit steeds meer cellen bestaat waarin het Y-chromosoom ontbreekt, is een serieuzer probleem. Dat verlies treedt vooral op in witte bloedcellen en heeft daardoor een negatieve invloed op het immuunsysteem. De hoge delingssnelheid van deze leukocyten maakt ze kwetsbaar voor foutjes die tijdens de deling ontstaan. Verlies van het Y-chromosoom is de meest voorkomende mutatie en het beïnvloedt het gehele lichaam van een man. Het neemt vooral toe vanaf het 55ste levensjaar en is bepalend voor de biologische leeftijd. Hierdoor wordt Adam steeds meer een ‘mozaïek’: een verzameling van cellen met en zonder Y-chromosoom. Waarschijnlijk leven mannen hierdoor korter dan vrouwen.
Op jonge leeftijd is het ‘mozaïek-verlies’ van het Y-chromosoom geassocieerd met onvruchtbaarheid en ontwikkelingsstoornissen. Op oudere leeftijd met een kortere levensverwachting en vele ziektes, waaronder hart- en vaatziektes, neurodegeneratieve ziektes (zoals alzheimer), acute infecties en vooral kanker. Bij kanker gaat het om blaaskanker, prostaatkanker, mesothelioom, glioblastoom, colorectaal kanker en kanker van de mannenborst. Daarnaast draagt het verlies van het Y-chromosoom bij aan het overlijden aan infecties, zoals COVID-19. De relatie met ziektes laat zien dat het Y-chromosoom niet alleen een rol speelt in het bepalen van het mannelijk geslacht en de spermaproductie.
De snelheid van het Y-chromosoomverlies wordt beïnvloed door de leeftijd en genetische- en omgevingsfactoren. Genen die hierbij betrokken zijn hebben te maken met de celdeling, DNA-schadereparatie, gevoeligheid voor kanker en met tumorgroeifactoren. Roken, blootstelling aan arseen, glyfosaat en polycyclische koolwaterstoffen (PCB’s), luchtverontreiniging, alcohol en obesitas zijn belangrijke omgevingsfactoren. Door een goede leefstijl vertroetelt de man dus zijn Y-chromosoom. Het is duidelijk: de man is een kwetsbare Y-chromosoom-modificatie van een vrouw en dat maakt de vrouw, genetisch-gezien, het sterkste geslacht.
Beeld: Wikimedia Commons
Making a man
1. The Conversation Academic rigour, journalistic flair. Differences between men and women are more than the sum of their genes Published: July 30, 2015 10.15pm CEST
2. Rey R, Josso N, Racine C. Sexual Differentiation. 2020 May 27. In: Feingold KR, Ahmed SF, Anawalt B, Blackman MR, Boyce A, Chrousos G, Corpas E, de Herder WW, Dhatariya K, Dungan K, Hofland J, Kalra S, Kaltsas G, Kapoor N, Koch C, Kopp P, Korbonits M, Kovacs CS, Kuohung W, Laferrère B, Levy M, McGee EA, McLachlan R, Muzumdar R, Purnell J, Rey R, Sahay R, Shah AS, Singer F, Sperling MA, Stratakis CA, Trence DL, Wilson DP, editors. Endotext [Internet]. South Dartmouth (MA): MDText.com, Inc.; 2000–. PMID: 25905232.
https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/25905232
3. Colaco S, Modi D. Genetics of the human Y chromosome and its association with male infertility. Reprod Biol Endocrinol. 2018 Feb 17;16(1):14. doi: 10.1186/s12958-018-0330-5. PMID: 29454353; PMCID: PMC5816366.
https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/29454353
4. Gutiérrez-Hurtado IA, Sánchez-Méndez AD, Becerra-Loaiza DS, Rangel-Villalobos H, Torres-Carrillo N, Gallegos-Arreola MP, Aguilar-Velázquez JA. Loss of the Y Chromosome: A Review of Molecular Mechanisms, Age Inference, and Implications for Men’s Health. Int J Mol Sci. 2024 Apr 11;25(8):4230. doi: 10.3390/ijms25084230. PMID: 38673816; PMCID: PMC11050192.
https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/38673816
4a. Y chromosome infertility. MedlinePlus, NIH, National Library of Medcine.
https://medlineplus.gov/genetics/condition/y-chromosome-infertility
5. Folsom LJ, Fuqua JS. Reproductive Issues in Women with Turner Syndrome. Endocrinol Metab Clin North Am. 2015 Dec;44(4):723-37. doi: 10.1016/j.ecl.2015.07.004. Epub 2015 Sep 3. PMID: 26568488; PMCID: PMC4807900.
https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/26568488
6. Blackburn J, Ramakrishnan A, Graham C, Bambang K, Sriranglingam U, Senniappan S. Klinefelter Syndrome: A Review. Clin Endocrinol (Oxf). 2025 May;102(5):565-573. doi: 10.1111/cen.15200. Epub 2025 Jan 13. PMID: 39806878.
https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/39806878
Y-chromosome disappears
7. Maan AA, Eales J, Akbarov A, Rowland J, Xu X, Jobling MA, Charchar FJ, Tomaszewski M. The Y chromosome: a blueprint for men’s health? Eur J Hum Genet. 2017 Nov;25(11):1181-1188. doi: 10.1038/ejhg.2017.128. Epub 2017 Aug 30. PMID: 28853720; PMCID: PMC5643963.
https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/28853720
8. Griffin DK. Is the Y chromosome disappearing?–both sides of the argument. Chromosome Res. 2012 Jan;20(1):35-45. doi: 10.1007/s10577-011-9252-1. PMID: 22083302.
https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/22083302
9. The Y chromosome is disappearing. Here’s what it means for men In the span of the last 166 million years, the male sex chromosome has shed the majority of its 1,600 genes Published: Feb 26, 2024, 5:43 p.m. MST
10. Men are slowly losing their Y chromosome. Jenny Graves, Distinguished Professor of Genetics and Vice Chancellor’s Fellow06/12/2022
https://www.latrobe.edu.au/news/articles/2022/opinion/men-are-slowly-losing-their-y-chromosome
11. Terao M, Ogawa Y, Takada S, Kajitani R, Okuno M, Mochimaru Y, Matsuoka K, Itoh T, Toyoda A, Kono T, Jogahara T, Mizushima S, Kuroiwa A. Turnover of mammal sex chromosomes in the Sry-deficient Amami spiny rat is due to male-specific upregulation of Sox9. Proc Natl Acad Sci U S A. 2022 Dec 6;119(49):e2211574119. doi: 10.1073/pnas.2211574119. Epub 2022 Nov 28. PMID: 36442104; PMCID: PMC9894122.
https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/36442104
Loss of the Y-chromosome
12. Fukami M, Miyado M. Mosaic loss of the Y chromosome and men’s health. Reprod Med Biol. 2022 Feb 7;21(1):e12445. doi: 10.1002/rmb2.12445. PMID: 35386373; PMCID: PMC8967293.
https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/35386373
13. Bruhn-Olszewska B, Markljung E, Rychlicka-Buniowska E, Sarkisyan D, Filipowicz N, Dumanski JP. The effects of loss of Y chromosome on male health. Nat Rev Genet. 2025 May;26(5):320-335. doi: 10.1038/s41576-024-00805-y. Epub 2025 Jan 2. PMID: 39743536.
https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/39743536
Loss of an X-chromosome
14. Liu A, Genovese G, Zhao Y, Pirinen M, Zekavat SM, Kentistou KA, Yang Z, Yu K, Vlasschaert C, Liu X, Brown DW, Hudjashov G, Gorman BR, Dennis J, Zhou W, Momozawa Y, Pyarajan S, Tuzov V, Pajuste FD, Aavikko M, Sipilä TP, Ghazal A, Huang WY, Freedman ND, Song L, Gardner EJ; FinnGen; Estonian Biobank Research Team; Breast Cancer Association Consortium; Million Veteran Program; Sankaran VG, Palotie A, Ollila HM, Tukiainen T, Chanock SJ, Mägi R, Natarajan P, Daly MJ, Bick A, McCarroll SA, Terao C, Loh PR, Ganna A, Perry JRB, Machiela MJ. Genetic drivers and cellular selection of female mosaic X chromosome loss. Nature. 2024 Jul;631(8019):134-141. doi: 10.1038/s41586-024-07533-7. Epub 2024 Jun 12. Erratum in: Nature. 2024 Dec;636(8043):E7. doi: 10.1038/s41586-024-08215-0. PMID: 38867047.
MMV maakt wekelijks een selectie uit het nieuws over voeding en leefstijl in relatie tot kanker en andere medische condities.
Inschrijven nieuwsbrief
